TL Halo Progresu Signifikante Iha Setor Saude

0
61

Hafoin independensia, Timor –Leste halo ona progresu signifikante balun iha setor saude, liu –liu esforsu eliminasaun moras malaria, lepra, ain potis, mortalidade infantil no hasa’e kobertura ba prestasaun servisu saude, maske sei mosu dezafiu (foun) ba sistema saude publika tanba taxa moras kardiovaskolar sa’e maka’as.

Timor-Leste konsege halo mudansa signifikativu balun iha area saude nian hafoin hetan independensia tinan 15 nia laran.

Vise Ministra Saude, Ana Isabel Soares hateten governu esforsu atu elimina moras hada’et sira, maibe moras la hada’et sai dezafiu foun ba Timor-Leste tanba stilu moris no komportamentu komunidade nian la saudavel.
Nia dehan, maioria komunidade lakon ona interese konsumu aihan organiku sira no hili liu konsumu hahan sira ne’ebe fasil no lalais atu prepara molok han.
“Husu ba ita bo’ot sira ho matenek no espiritu profesionalismu, nasionalismu ne’ebe iha hodi bele asegura nafatin asistensia saude ne’ebe komprensivu, adekuadu no ekilibriu ba ita nia populasaun iha Timor-Leste,” nia apela
ba professional saude iha selebrasaun loron nasional saude ba dahuluk iha Sentru Konvensaun Dili.
Nia enkoraja, professional saude sira atu servisu parseria ho komunidades atu alkansa objetivu ida katak povu saudavel iha Timor-Leste ne’ebe saudavel, tanba professional saude mesak sei labele atinji prinsipio ida ne’e.
Nia informa, indikador hatudu iha progressu lubuk ida ba prestasaun servisu Ministerio Saude nian durante tinan 17 independensia, hanesan konsege redus taxa fertilidade husi 4.2 (inan ida hahoris oan nain 7-8) iha tinan 2009-2010 tuun ba inan ida hahoris nain hat iha tinan 2016.
Alende ne’e, taxa mortalidade labarik tinan lima mai kraik husi 64/1000 nasidus vivus tinan 2009-2010 tuun ba 42/1000 iha tinan 2016 no mortalidade infantile husi 30/1000 nasidus vivus tinan 2009-2010 tuun ba 12/1000 tinan 2016.
Nia hateten, ministerio iha susesu bo’ot ba redusaun ensidensia malaria husi (219/1000 populasaun) iha tinan 2006 tuun to’o 1/1000 populasaun iha tinan 2016.
Enkuantu malnutrisaun stunting 58% iha tinan 2009-2010 tuun ba 50,2% iha tinan 2013, Underweight husi 45% tuun ba 38%, Westing husi 19% tuun ba 11%, maibe taxa anemia aas nafatin iha Timor –Leste.
Enkuantu iha aspetu aumenta kobertura, nia dehan konsege hasa’e numeru inan partus ho asistensia husi professional saude sira husi 30% iha tinan 2009-2010 sa’e ba 66% tinan 2016, labarik tinan lima mai kraik 71% hetan imunizasaun kompletu no porgrama Mass Drug Administration (MDA) atu prevene moras infeksaun lumbringa husi 66.6% tinan 2015 sa’e ba 76,7% iha tinan 2016.
Iha parte seluk, Primeiru Ministru Rui Maria de Araújo hateten iha progresu lubuk ida ne’ebe atinji durante tinan 17 tanba dadus hatudu setor saude halo duni servisu importante balun.
“Ita hotu Timor oan, liu –liu sira ne’ebe servisu ba area saude tenke sente orgulhu tanba iha tinan 2000 ita harii sistema saude ida iha ahuk desan nia laran, maibe ohin rona ita konsege lori malaria, lepra to’o faze eradikada, ita konsege lori mortalidade infantile husi 90% tuun to’o 12% iha 17 anos nia laran, ne’e la’os kualker pais halo, Timor –Leste konsege halo ida ne’e,” nia orgulhu.
Maibe, nia dehan saude publika mosu dezafiu foun ne’ebe sei sai pezu bo’ot ba iha sistema saude iha tinan 10 mai bainhira la fo atensaun agora, liu –liu moras lahada’et sira ne’ebe aumenta ba beibeik.
“Ita hotu akompanha, iha ita nia moris lor-loron derepente ita rona dehan ema ida ne’e seidauk to’o idade 50 hetan ona struk, atakasaun fuan nomate derepente,” nia kestiona.
Nia hateten, moras sira ne’e bele prevene maibe presiza servisu maka’as husi entidade hotu no presiza politika no programa ida ne’ebe komprensivu no kontinuidade, servisu ospitais no saude publika tenke la’o hamutuk liu–liu iha aspeitu identifikasaun fatores hodi halo edukasaun prevensaun ba komunidade sira.
“Ita presiza halo edukasaun promosaun saude, nune’e komportamentu risku sira ne’e bele lakon, ida ne’e la’os servisu ne’ebe fasil, presiza dedikasaun nivel sentru saude sira husi jestor to’o profesional saude sira,” nia hateten.
Xefe governu ne’e, mos hato’o agradesementu ba organizasaun international (WHO, UNICEF no WPF), nasaun dezenvolvimentu sira inklui organizasaun local sira ne’ebe servisu maka’as hodi kontribui ba hadia status saude komunidade nian iha Timor –Leste.
Entretantu, Reprezentante Organizasaun Saude Mundial (OMS) Rajesh Pandav rekonese progresu sira ne’ebe Timor –Leste liu husi Ministerio Saude halo durante tinan balun nia laran, maibe moras la hada’et ne’ebe kauza husi tobacco sai dezafiu ba Timor –Leste.
Nia dehan, esforsu diak ne’ebe Timor –Leste halo mak konsege iha ona lei kontrolu tobacco ne’ebe integradu tebes, hein implementasaun tanba taxa konsumu tobacco iha Timor –Leste aas tebes kompara ho nasaun seluk iha Regiaun Sudeste Aziatiku.
“Ami iha komitmentu atu suporta governu Timor-Leste liu husi Miniterio Saude iha programa hotu hodi atinji vizaun ida katak Timor oan saudavel ba Timor –Leste saudavel,” nia hateten
Nia preokupa, oras ne’e dadaun labarik mane sira barak mak fuma sigaru no sigaru elektronika ne’ebe tama mos ona iha Timor –Leste.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here
Captcha verification failed!
CAPTCHA user score failed. Please contact us!