Monitorizasaun ne’ebe NGO Forum Tau Matan hala’o durante ne’e ba iha eskolas publiku iha Timor laran tomak, deskobre katak, eskola hamutuk pursentu 75 mak laiha fasilidades.
“Ita tenke onestu, iha 75% eskolas mak laiha fasilidades adekuadu atu responde ba prosesu ensino,” Program Manager Forum Tau Matan (FTM), Honorio Almeida, iha Kaikoli, Dili.
Problema falta fasilidades ne’e barak liu akontese iha eskola sira iha area remotas.
“Ita akompanha iha semana kotuk liu ba ita nia prezidenti inisiativa rasik vizita, tama iha distritu sira hodi hare situasaun saida mak eskola hasoru,” Almeida katak.
Fasilidades eskola nian ne’ebe mak laiha, mak hanesan laiha saneamentu baziku inklui meja no kadeiras iha salas laran.
“Ita hare’e iha Dili laran deit tesik ba area Camea, eskola balun iha kadeira meja maibe laiha saneamentu no eskola balun kondisaun diak maibe laiha meja no kadeira,” Almeida kestiona.
Nia afirma, tuir estandar orsamentu jeral do estadu ne’ebe mak estadu investe ba iha setor edukasaun tenke 20%, maiba Timor seidauk atinji pursentu ida ne’e.
Iha sorin seluk Estudante Universidade Nasional Timor-Lorosae (UNTL) husi Fakuldade Siencia Sosiais Politika,Inocensio de Jesus Xavier, dehan Ministru Edukasaun laiha vontade atu rezolve problema edukasaun nian.
“Foin lalais hau observa iha eskola Ensino Pre-sekundariu No.03 Becora, sira tuir ezame nasional tur fali iha liur,” Xavier preokupa.
Tanba ne’e nia sujere ba iha Parlamentu Nasional, Orsamentu Jeral do Estadu (OJE) 2014 nian aumenta orsamentu 20% ba Ministeriu Edukasaun nian, nune’e bele rezolve problema edukasaun.
Nia realsa, edukasaun sai xave importante ba nasaun, tanba liu husi edukasaun mak bele halo transformasaun ema atu halo dezenvolvementu ba nasaun.
Hatan ba preokupasaun ne’e Ministru Edukasaun, Bendito Freitas iha Banku Sentral Timor –Leste, katak, ministeriu aloka orsamentu 2013 ho montante $3,900,000 atu sosa meja no kadeira ba eskola sira.
Ministru Freitas, dehan osan hirak ne’e agora iha ona Komisaun Nasional Aprovizionamentu (KNA) hodi halo verifikasaun tuir Lei Tribunal Kontas nian, depois mak bele ezekuta.
“Mesmu iha tiha ona revizaun ba lei ne’e, mais neste momentu iha ona Komisaun Nasional Aprovisionamentu,” Ministru Freitas dehan.
Tanba ne’e nia husu atu prosesa lalais osan refere para bele sosa lalais kadeira no meja iha fulan Outubru nia laran bele to’o ona.
“Ita hein katak ita bele hetan mais ou menus hetan kadeira no meja bele hetan 30 to’o 40 mil karteiras,”Ministru Edukasaun ne’e esperansa.
