“La konkorda tanba saida,tanba farda ida ne’e laos sosa deit,farda ida ne’e sosa ran ho ruin,hadau iha linha de foun,kombate,komu iha Aileu neba dejarma entaun sira sai ho sira nia farda,”la menta Atevista CPD-RDTL,iha Dili Weekly semana kotuk,(18/12/2012).
Atevista ne’e dehan, Farda nebe mak sira hatais laos hatais arbiru deit,farda ne’e sira bele hatais so hanesan lorn bo’ot 11 de Setembru,20 de Agostu no 28 de Novembru mak sira uja farda ne’e.
“Wainhira sira hatais farda ida ne’e,sei fo koinhesementu ba Governu,dehan katak, CPD-RDTL sei komemora nia loron historiku hanesan ne’e-hanesan ne’e no uja nia farda hanesan ne’e hanesan ne’e,”Atevista ne’e informa.
Nia akresenta tan katak, rai Fatuberliu iha 1975 rai ne’e hetan proklamasaun katak ita nia baje ekonomia mak Agrikultor.
“Wainhira molok atu ba iha neba,surat koinesementu antes de uma semana haruka tiha ona ba iha lider komunitariu lokal ba tiha ona sefi do Suku,ba tiha ona Admistrador subdistritu Fatuberliu,la hatene tanba saida mak la halo sosialija ba iha neba,”
Atevista ne’e dehan,ida ne’e laos viola direitus humanus tanba hare ba rai nebe mak propriedade ba estadu nian,ne’e ita uja ba estadu.
“Ita hare uluk iha Indonesia nia tempu,neba ne’e entrega tiha ona ba transmigrasaun,hare to’ok,se Indonesia ita duni,se ita la duni karik,laos Soeharto mak okupa tiha,ita tenki hanoin ba ida ne’e,”
Atevista dehan, diak liu okpu tiha hodi halo to’o halo natar du ke ema matenek ida ga rua iha Fatuberliu fa’an tiha ba perusahan halo tiha ba andar,povu halai ba iha nebe.
“Sira tenki refujia mai iha kota,sira ba iha tasi laran ka,entaun dependent ekonomia hanesan ne’e bainhira ita tama ba aspetu ekonomia libertasaun nasional nian,”
Atevista ne’e dehan wainhira koperativas ne’e hetan nia rejulta sei entrega ba iha estadu mak halo jestaun.
Tanba ne’e nia apela ba komunidade husi Oecuese ba to’o Tutuala labele tane liman nafatin ba ekonomia estranjeiru nian tenki servisu makas hodi hasae produsaun ekonomia iha rai laran.
Entertantu deputadu bankada CNRT,Pedro da Costa sublina tan katak,organijasaun nebe mak uja fardadu Militar ne’e illegal tanba iha instituisaun nebe mak uja farda militar ninian iha tiha ona mak hanesan instituisaun PNTL no F-FDTL.
“Organijasaun selu-seluk nebe ke iha maibe sei uja farda Militar ne’e illegal,ne’e la tuir lei,”deputadu da Costa dehan.
Deputadu ne’e esplika,tuir lei nebe mak iha se mak kontra lei ne’e krime tanba parlamentu mos aprova tiha ona regulamentu ida katak,F-FDTL ho PNTL mak bele uja farda maibe iha nia implementasaun sidauk iha.
Iha semana liuba kotuk Sosiedade sivil Asosiasaun Hak hateten, iha konvensaun direitu politika no konstituisaun Republika Demokratika de Timor-Leste garante sidadaun hotu-hotu nia liberdade atu halo Asosiasaun maibe la signifika katak, asosiasaun ida sai fali semi militar.
Lia hirak ne’e hato’o husi Manuel Monteiru Fernandes,program Manager,Edukasaun direitus Humanus, iha Asosiasaun Hak,relasiona prejensa membru CPD-RDTL nebe mak horas ne’e dadauk okupa rai komunidade no rai estadu nian iha Wela-lu halo komunidade sira paniku tanba hatais fardas inklui uja sasan nebe kroat .
“Laos forma militar hatais farada, marsa ,uja kilat,armas ou uja sasan kroat,ne’e konstituisaun konvensaun direitu sivil politika proteje ida ne’e,”hateten program manager Asosiasaun Hak Fernandes ,iha Farol semana kotuk,(04/12/2013).
Fernandes dehan,Asosiasaun ida ho modelu semi militar ne’e kontra konvensaun direitu sivil politika inklui mos kontra konstituisaun da republika.
“Ita hare lalaok organijasaun sira,lalaok movimentu sira,estadu iha obrigasaun atu halo atua maibe atua ho regras tuir prosedimenu legal nebe mak iha,”Fernandes hato’o.
Nia dehan,polisia iha regras atu atua se enkuantu membru ne’e uja armas.
“Sira laos instituisaun estadu karik sira halo krime,sira halo krime responsabilidade polisia ninian,”Hak hato’o.
Tanba ne’e nia sujere kuandu membru CPD-RDTL halo krime polisia labele husik deit tenki halo atuasaun ba sira.
“Se polisia mak la bo’ok an hodi apara krime ne’e hodi kontinua sai bo’ot liutan entaun estadu halo violasaun direitus humanus,”Fernandes dehan.
Nia hatutan katak enkontru revizaun ne’e importante tebes atu ema hotu hanoin lesuk susesu no dezafiu ne’ebe iha atu bele sujere formula ruma hodi hadia sistema mekanismu edukasaun nian ba futuru diak liu tan liu-liu kualidade edukasaun ne’ebe ema hotu ejiji.
