“Liufali tan ITIE nian. Modelo transparência Timor-Leste nian” Centro Convenções Díli nian, 26 de Agosto de 2011

0
111

REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE
GABINETE DO PRIMEIRO-MINISTRO

ALOCUÇÃO SUA EXCELÊNCIA PRIMEIRO-MINISTRO
KAY RALA XANANA GUSMÃO NIAN
IHA OCASIÃO SESSÃO ABERTURA CONFERÊNCIA
REGIONAL KONA-BA INICIATIVA BA TRANSPARÊNCIA
IHA INDÚSTRIAS EXTRACTIVAS (ITIE)

“Liufali tan ITIE nian. Modelo transparência Timor-Leste nian”
Centro Convenções Díli nian, 26 de Agosto de 2011

Excelências
Senhoras no Senhores,
Uluk nana’in hau hakarak saúda maluk-sira hotu nebé mai husi rai dook, semo liu
continentes ka rai-boot barabarak no tasi nebé luan, lori mai participa iha Conferência Regional importante ida né. Hau hein katak ita-boot sira hotu bele hela ho laran kontente no hakmatek iha né, no ba maluk sira nebé foin ba dahuluk, mai vizita Timor-Leste, hein katak sei mai vizita dala barak tán.
Ba daruak, hau hakarak mos temi liu-liu ita nia belun sira husi República do Sudão do Sul.
Ita-boot sira nia presença iha ami nia País halo ami laran haksolok tebetebes!
Ita celebra hamutuk triunfo democracia ho determinação ita-boot sira nia Povo nian atu kaer rasik nia destino. Independência, nebé agora reconhe ona, hanesan deit primeiro passo ba dalan ida ke naruk tebetebes no todan liufali ida uluk.
Timor-Leste, nebé oras né entrega fali nia legado hanesan País jovem liu iha mundo, ba República Sul do-Sudão, hatene barak ona desafios ho responsabilidades kona-ba
construção Estado jovem ida. Fó resposta ba aspirações oioin Povo ida nian, nebé tau iha Independência nia esperanças tomak atu hetan condições moris nebé diak liu, la’os knaar nebé kamán.
Ita, timorenses ho sul sudaneses, iha experiências barak atu fahe ba malu no mos atu aprende buat barak hamutuk. Ita mos iha privilégio atu bele halibur-malu fali iha Díli ho representantes barak husi nações frágeis, nebé sira nia cidadãos nia moris sei difícil tebetebes, ho halo francas discussões kona-ba oinsá ita bele hetan ita nia ideal comum konaba desenvolvimento ho estabilidade.
Senhoras no senhores,
Países hanesan Timor-Leste, nebé marca ho história luta no térus, hatene katak qualquer vitória, mesmo que ki’ik, tenke halo celebração.
Husi vitória ba vitória, Povo sei sente laran-kamán liután atu ultrapassa dificuldades nebé País ida ke frágil ho ema barak mak kiak, baibain hasoru. Husi sucesso ba sucesso, mak sei moris fali esperança foun lori continua serviço maka’as liután atu alcança objectivos comuns Nação ida nian.
Tuir buat nebé hateten ona, estatuto actual Timor-Leste nian, hanesan nação ida ke kumpri tomak los critérios internacionais kona-ba transparência, mak iniciativa nebé EITI defende, la iha dúvida, hanesan vitória ki’ik ida no mos motivo ba celebração!
Ita hotu hatene katak países nebé ricos iha recursos naturais iha tendência atu sira nia desempenho económico ladún diak, compara ho buat nebé ema hein, tanba sira fásil liu hetan conflitos – ou bele hamosu fali conflitos – e dala barak sira mós fácil la halimar atu halo actos má governação. La’os ona novidade katak, dala ruma, ambição económica bele estraga fali mentalidades governantes sira nian, mesmo iha inísiu sira hanoin buat mesak furak no loos.
Tanba né mak exercício kona-ba transparência, buat nebé essencial iha qualquer País, no imperativo liután iha países ricos ho recursos naturais no mós, liu-liu, se países hirak né maski ricos iha recursos, sira nia população ema barak liu mak kiak, hanesan caso Timor-Leste nian no mos países sira seluk nebé apresenta iha né.
Nação ida né, nebé la kleur sei celebra tinan 10 Independência, iha motivos atu sente haksolok tanba forma oinsá nia rasik bele gere ninia riquezas naturais. Ita nia Fundo Petrolífero, cria iha 2005, instrumento ida lori monitoriza no rai didiak receitas petrolíferas, permite ita maximiza transparência iha gestão recursos hirak né hotu.
Fundo ida né nebé operacionalmente ita nia Banco Central mak gere, tinatinan auditores acreditados iha nível internacional mak halo auditoria, ho sira nia relatórios trimestrais rasik, nebé publica iha Internet i, nuné, cidadãos hotu-hotu bele hetan acesso. Actualmente, fundo né iha saldo osan dólares besik 8,3 mil milhões, classifica hanesan terceiro país nebé transparente liuhotu iha mundo tomak.
Husi parte seluk, reconhecimento iha nível internacional ida né permite hili ita ba iha
segundo Mandato hodi halo parte Membros Conselho Internacional ITIE nian.
Senhoras no senhores,
Iha terça-feira liubá, depoisde debate democrático, Parlamento Nacional aprova tiha ona primeira alteração ba Lei Fundo Petrolífero Timor-Leste nian. Processo revisão nebé halo husi parte Governo liuhusi estudos nebé halao durante tinan barak no mos audições públicas nebé conta mos ho participação Banco Central, husi ita nia Parceiros
Desenvolvimento no, claro, ho participação maka’as husi ita nia Sociedade Civil.
Alteração nebé halo ona hetan aprovação hodi nuné bele hadia liután, boa governação no transparência husi Fundo Petrolífero, baseia iha princípios Santiago, katak baseia iha nível transparência ho prestação de-contas nebé ás tebetebes. Aleinde né, ita sente necessidade atu diversifica carteira investimentos Fundo nian, lori aumenta retorno husi ninia investimento.
Nuné mos, altera hotu ona política kona-ba investimento atu bele investe labele menos liufali 50% husi activos Fundo iha Títulos Tesouro nian, no labele ás liufali 50% iha acções.
Política ida né permite aumenta retorno husi investimento Fundo nian atu bele hetan rendimento ida ke permite 3% (nebé lei 2005 aprova tiha ona no to agora seidauk altera nafatin) kona-ba rendimento Sustentável Estimado, lori financia Orçamento Geral Estado nian. Aliende né, alteração né permite diversifica investimento, nebé agora sei ho hela 90% iha títulos tesouro Estados Unidos nian, nebé hetan retorno ki’ik liu, no mos bele permite hamenus riscos.
Ikus liu, bele fó 10% husi valor Fundo nian hanesan garantia iha contratos empréstimo nian, nebé só bele halao ba construção infra-estruturas estratégicas ba desenvolvimento País. Possibilidade ida né permite halo negociação ba empréstimos ho condições nebé diak liu no permite segurança boot liu iha ninia negociação rasik.
Ba buat hirak né hotu, senhoras e senhores, ita pronto atu bele qualificados hanesan País nebé iha ona kbiit atu assisti região Ásia – Pacífico, no mos por exemplo África lusófona, iha implementação local kona-ba critérios internacionais Transparência nian.
Ita nia País haka’as an tomak tuir nia compromisso kona-ba Transparência. Ita hatene katak se la iha transparência ho responsabilização ita la bele hetan estabilidade – estabilidade social no estabilidade económica.
Tanba né mak Transparência hanesan ponto essencial ida hotu iha reforma ba gestão
Estado timorense. Ita hatene katak se la iha implementação fortes princípios boa governação hirak né nian, ita sei la bele sura ho participação activa Sociedade Civil no Sector Privado iha construção ba ita nia economia, no construção ita nia Estado.
Ita mos hatene katak se ita rasik la responsabiliza hodi gere ita nia recursos, ita sei la iha kbiit atu dada mai companhias internacionais mai investe iha ita nia País, sei la bele assegura competitividade, no la hetan crescimento economia não petrolífera, hanesan condição sine qua non ba desenvolvimento sustentável.
Senhoras e senhores,
Timor-Leste hakarak bá liu dook buat nebé estabelece ona tuir princípios ITIE nian. Hahú husi plataforma nebé iha, kona-ba prática gestão ba recursos, mak Modelo Transparência Timor-Leste nian né, hanesan abordagem integrada ida ba nível boa governação, inclusão, transparência i responsabilidade cívica, no liuhusi né, Estado combina abordagem multifacetada ida ba gestão recursos no receitas, hodi garante responsabilização ho fiscalização.
Desafio nebé ha’u tau ba ita hotu ohin, mak ita atu diskute hamutuk ita nia visão kona-ba oinsá ita bele transforma riquezas extrai husi ita nia rain ba benefícios concretos ba ita nia populações. Oinsá mak ita bele reforça tan princípios nebé define iha ITIE, hodi reflete modalidades foun nebé garante franca cadeia responsabilização hahú husi ponto extracção to altura investimento.
A priori, Modelo Transparência Timor-Leste nian pressupõe existência Governo forte, nebé la bele pactua ka favorece fali esquemas no favoritismos; pressupõe mos katak agentes Estado ho servidores públicos sira seluk tenke interessados tebes duni atu uza didiak recursos financeiros Povo nian.
Senhoras no senhores,
Nuné Governo Timor-Leste, iha tinan haat né laran, buka reforça capacidade institucional Administração Pública nian ho objectivo defende interesses Estado nian, hadia prestação serviços públicos no, claro, promove boa governação.
Ba ida né, ita hahú mos reformas iha área Gestão Finanças Públicas, ho descentralização mensurável ida, no cria Comissão Função Pública, ho hanoin katak Funcionários Públicos hanesan componente fundamental husi ita nia economia formal i, por enquanto, principal motor arranque ba economia, tanba sira, mak uluk liuhotu, bele gere ho administram investimento público.
Ita cria mos Comissão Anti-Corrupção no hahú processo instalação Instituição Superior
Controlo nian ida, ita nia Câmara de-Contas, nudar organização nebé promove transparência contas públicas, no sira mos mak tenke assegura responsabilização ba prestação de-contas.
Iha Julho tinan uluk, ita hanesan terceiro País iha mundo tomak nebé hetan estatuto katak iha conformidade total ho Iniciativa Transparência Indústrias Extractivas nian no, iha Outubro, reconhce mos ita iha primeiro índice iha Revenue Watch, hanesan Governo ida ke ho Transparência Abrangente iha nível Receitas.
Sei hanesan forma ida hotu atu garante máximo transparência ho participação públicas, ita hala’o debates kona-ba Administração Pública ho Gestão Financeira, hanesan preparação ba Orçamento Geral Estado, ho forma ida ke nakloke liu, fó sai iha televizaun
diretamente ba público timorense, i buat hanesan né hau fiar katak países uitoan liu mak bele halo nuné.
Iha tinan ida né, ita lança Portal Transparência nebé permite iha dados disponíveis kona-ba despesas Estado nian, iha tempo real, nebé bele halo consulta pública ho Povo, liuhusi portal electrónico ida.
Portal ida né representa diak liu fali desenvolvimento mecanismo ida ba promoção transparência, responsabilidade i controlo ba contas públicas Estado, Portal né mos representa verdadeira transformação ita nia Estado nian, particularmente ita nia Administração Pública, liuhusi sistema ida hotu nebé progressista liuhotu iha mundo, wainhira permite katak, iha tempo real no interactivo, qualquer ema ida bele iha acesso ba processo Orçamento Geral Estado Timor-Leste nian no ba ninia execução fiscal.
Finalmente, ohin, ita sei lança Portal Aprovisionamento nebé sei providencia registo ida kona-ba projectos hotu-hotu nebé anuncia ona, hodi permite concursos competitivos iha nível mundial, no fó prazos específicos atu determina katak pagamentos halo tebes duni tuir nia tempo no ho forma aberta, enquantu acompanha nafatin resultados husi contratos.
Maibé kona-ba ida né, hau sei husik hau nia Ministra Finanças mak atu apresenta ba ita-boot sira ho detalhes barak liu kona-ba projecto né.
Senhoras no senhores,
Ho hakraik-an ita reconhece katak maski nuné ita tenke serviço maka’as atu bele halo Transparência ho Responsabilização hanesan “fatin ida ba ema hotu” iha Timor-Leste. No entanto, passos hirak né hotu nebé foti ona sai hanesan dunik indício ka prova boot ida katak ita haka’as-an tebes duni iha missão ida né no tanba né mak iha né ami diskute ho itaboot sira ami nia Modelo Transparência.
Hau hakarak mos sublinha katak denominador comum ba reformas hirak né hotu mak necessidade atu envolve Sociedade Civil, ho cidadãos hotu-hotu, iha processos no sistemas hirak né. Na verdade, sira mak ita nia entidade máxima ba fiscalização tanba sira rasik, mak iha liu interesse kona-ba resultados husi gestão nebé diak.
História Timor-Leste nian, nebé hanesan ho rai barabarak nebé mai hotu iha né sira nia história rasik, hanesan história privação ba Povo ida tomak. Agora iha tempos bonança ho paz, frutos husi ita nia Independência, bênção husi ita nia riqueza né la bele ba ema uitoan deit nia proveito maibé hanesan direio ema hotu-hotu nian.
Né loos liután bainhira aplica ba caso, nebé la bele tolera, hanesan expropriação bens husi parte companhias, nebé tau sira nia sede iha países ricos, hodi aproveita ingenuidade, fragilidade no inexperiência países kiak sira nebé soin rasik ba recursos hirak né, atu hariku sira nia-an ho forma nebé la transparente.
Tanba né mak oportuno ita diskuti iha “Para Lá da ITIE” ida né, oinsá los mak ita bele contribui atu indústrias extractivas bele sai responsáveis no transparentes liután, ba ita nia Povos sira nia benefício.
Senhoras no senhores,
Dalan naruk ida ita liu ona desde que iha 2002, hau nia belun diak Tony Blair lança ITIE iha Joanesburgo. Agora, ho laran haksolok kahur ho orgulho maka halao conferência regional ida né, iha Dili, atu bele hakat bá dook liután husi buat nebé ITIE consegue halo ona.
Finalmente, no molok atu hakotu, hau hakarak katak hau nia liafuan ikus liu bele ható ba países cumpridores ho candidatos ITIE nian.
Advoga ka defende princípios transparência ho responsabilização, iha maioria países hirak né, hau refere liu ba nebé kiak liu no iha situação pós-conflito, ba ita nia colegas balun husi g7+, né hanesan acto ida ke tenke barani tebes duni!
Só ita rasik mak hatene desafios ho dificuldades nebé ita hasoru hodi bele alcança objectivos hanesan combate ba corrupção ho hamenus pobreza.
Só ita rasik mak hatene obstáculos barabarak nebé ita hasoru iha árdua tarefa kona-ba mudança mentalidades ita nia Povos nian nebé marca ho conflito, ho mos pressões nebé ita hetan bainhira ema kantén sira hafú daudaun hela ita nia rikusoin tomak iha ita nia rai-okos.
Transparência ho responsabilização caso iha má conduta mak, sem dúvida, hanesan única forma atu contornar ka satan netik maldição nebé bele mosu bainhira la gere didiak recursos hirak né. Reunião internacional ida né hatudu katak ita hotu hatene momoos no empenhados iha missão né.
Senhoras e senhores, karik la hetan fracasso iha missão, Timor-Leste sei la sai Estado falhado! Hau barani sadik ita-boot sira hotu mai ita haklaken hamutuk ho lian ida deit konaba afirmação ida né.
Ita tenke fiar katak conclusões nebé hasai husi Conferência ida né sei contribui maka’as ba ita nia países sira nia sucesso kona-ba gestão recursos naturais nebé di’ak liu no ba sucesso iha ita nia desenvolvimento.

Muito obrigado.
Kay Rala Xanana Gusmão
26 de Agosto de 2011

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here
Captcha verification failed!
CAPTCHA user score failed. Please contact us!