[dropcap cap=”K”]onferensia interesante tebes atu halao iha Dili fulan oin mai (4-5 Julhu 2011). Konferensia ne’e halao hamutuk entre Universidade Nasioanl UNTL no Universidade Victoria hosi Australia ho nia tema, “Konhesimentu, Atitudes, no Abilidades ba Timor-Leste nia Dezenvolvimentu.”
Konseitus tolu ne’e interesante tebes tanba importante tebes ba paradigma dezenvolvimentu Timor-Leste nian.[/dropcap]
Konhesimentu
Konhesimentu importante tebes ba dezenvolvimentu. No konhesimentu barak kona ba mundu internasional mak mai rai iha Timor-Leste iha tinan sanulu liu ba. Dezenvolvimentu mos so bele hetan wainhira iha fahe konhesimentiu entre sira ne’ebe hetan dezenvolvimentu (dezenvolvidos) no sira ne’ebe mai atu dezenvolve (dezenvolvidores). Maibe, dialogo entre dezenvolvidos no dezenvolvidores dala barak liu ba deit (la os ba mai). Dezenvolvidores hatene buat hotu no dezenvolvidos (Timoroan) sai hanesan pintura mamuk ida ne’ebe dezenvolvidores pinta sira nia imajinasaun tomak kona ba saida mak Timor-Leste tuir sira nia hanoin no hakarak, ka bazeia ba modelus falhadus ne’ebe implementa ida nasaun naun-dezenvolvido seluk.
Ema rai-nain ka lokal sai fali nudar pintura mamuk ida, atu mala’e sira, ka konsultores, ka peritos, ka kolonizadoes uluk nian pinta sira nia mehi kona ba saida ma Timor-Leste nia futuru.
Ida ne’e problematiku tebes tanba la konsidera konhesimentu ne’ebe iha tiha ona, tradisional no seluk, desde tempu bei-alan sira. Timor-Leste iha nia estruturas social, politika, no ekonomika rasik ne’ebe to’o ohin loron sei determinas sektores tomak sosiedade nian. Ida ne’e konsidera ka la’e iha estruturas governasaun. La dun. Pur ezemplu saida mak papel katuas sira iha sosiedade Timor ohin loron nian? Sei relevante ka la’e ita nia estruturas social, politika, no ekonomika rasik ka ita haluha tiha ona? Maibe problema mak sira ne’ebe fo konselhus mai ita la hatene kona ba realidade ne’e, ka la koi konsidera tanba la dun pratiku tuir realidade sira hatene.
Atitudes
Pointu ikus relasiona ho Atitudes. Dala barak ema peritu kona ba Timor la os Timorona rasik maibe mala’e balun ne’ebe uluk servisu iha Timor tempu balun. Ida ne’e irrasional ka la’e? Halo nusa mak mala’e ida bele hatene liu Timoroan saida ha Timor, saida mak presiza ho hakarak? Dala barak dialogo ida ne’e la iha, tanba deit Timoroan dala barak la hetan konvite atu partisipa iha diskusaun hirak ne’e, eseptu karik sira koalia ho diak Ingles ka Portugues.
Abilidades
No mos kona ba Abilidades. Koalia honestu deit katak ema matenek liu iha mundu la mai nasaun hanesan Timor-Leste atu buka servisu. Ema hirak ne’e (oituan deit) hela iha sira nia rai atu dezenvolve sira nia rai rasik. Sira ne’ebe mai mak sira ne’ebe matenek oituan ka buka atu dezenvolve hela sira nia kapasidade rasik atu fila fali ba sira nia rai atu hetan servisu diak, ka la iha servisu iha sira nia rai rasik. Ida ne’e mos realidade ida ne’ebe presiza rekonhese. Buat ne’ebe bolu ‘brain-drain’ (nauk nasaun ida nia matenek nain sira) ba ba nasaun hanesan Timor-Leste. Brain drain, ema matenek, halao mos ba rai hanesan Amerika, ka Inglaterra, ka Australia. Ema matenek hira ne’e bele mai iha Timor-Lestes maibe nunka ba tempu naruk, seman ida ka rua sira fila ona, no tanba sira mak hakarak ba iha nesesidade espesifiku ruma. Nune katak se mak hela iha Timor, sira ne’ebe abilidade mos limitadu. No ema hirak ne’e mak dala barak empata fali Timoroan matenek sira, ne’ebe sai ba liur atu estuda no servisu, ne’ebe hakarak lori sira nia abilidades ba sira nia rai rasik. Timoroan hirak ne’e dala barak tau ba sorin ho razaun katak difisil liu atu servisu hamutuk, ka arrogante liu, ka buat hotu-hotu liu maibe sira nia abilidade nunka rekonhese katak dala barak liu sira ne’ebe finji mai iha ne’e ho respostas kompleteu ho solusoens hotu.
Nune dezafu ida tan ne’ebe barak mak sei ignora nafatin tanba atu muda realidade mundu dezenvolvimentu ne’e difisil liu ka presiza esforsu aas liu. Karik konferensia ne’ebe atu halao daudauk sei esplora mensajen hirak ne’e katak dezenvolvimentu so bele akontese wainhira Timorona mak kaer rasik no halo parte dezenvolvimentu ne’e, hahu hosi sira nia konhesimentu, atitude, no abilidade rasik.
