Organizasaun Saude Mundial (OMS) entrega premiu hapara fuma ba Primeiru Ministru (PM) Timor –Leste, Dr Rui Maria de Araujo, hanesan rekonesementu ba esforsu ne’ebe durante ne’e nia halo hodi konvense populasaun Timor –Leste hapara fuma, tanba fuma bele oho no ladiak ba ema nia saude.
Diretora Regional OSM iha Regiaun Sudeste Aziatiku, Dr Poonam Khetrapal Singh, hateten premiu ne’e importante tebes ba Timor-Leste tanba Timor hanesan nasaun ida ne’ebe vulneravel liu no privalensia fuma tabaku aas iha regiaun no iha mundu.
Nia preokupa tebes ho dadus ne’ebe iha, katak 70% populasaun Timor –Leste fuma tabaku no iha 42% joven sira idade (13-15) fuma tabaco, ne’e presentagen ne’ebe bo’ot tebes kompara ho nasaun seluk iha Regiaun Sudeste Aziatiku.
OMS hili PM Timor-Leste hanesan premiadu iha tinan ida ne’e, tanba tuir nia, PM Araujo iha komitmentu politika ne’ebe bo’ot atu kontrolu tabaku iha Timor –Leste, liu –liu hamosu legislasaun ba kontrolu tabaku. “Ami hili nia tanba nia halo advokasia maka’as kona ba kontrolu tabaku no tanbaTimor –Leste hanesan nasaun ne’ebe vulneravel liu ba uzus tabaku ho prevalensia ne’ebe aas,” DR Singh hateten, iha nia entrevista exclusivu ho jornalista TDW, iha edifisio OMS Kaikoli, Dili.
Asaun diak ne’ebe PM TL halo hodi hetan premiu, mak nia dehan hamosu legislasaun ba kontrolu tabaku, halo advokasia hodi bandu komunidades fuma iha fatin publiku, transportes publiku, bandu fa’an tabaku ba labarik ho idade 17 mai kraik no bandu publisidade produtus tabaku iha Timor-Leste inklui mos fo sai mensagen sira kona ba efeitu tabaku ba saude ba populasaun sira.
Nia esperansa, ho esforsu hirak ne’e bele kontribui duni ba iha kontrolu tabaku iha Timor –Leste no proteze foinsa’e sira husi impaktu tabaku.
Tanba tuir nia, bainhira advokasia hirak ne’e susesu, mak sei lori mos impaktu positive ba iha saude publiku nian iha Timor –Leste.
Nia rekonese, katak la fasil atu aprova lei ida maibe Timor –Leste iha ona legislasaun ba kontrolu tabaku, ne’e pasu importante ida.
“Hau nia esperiensia haree iha nasaun seluk implementasaun ne’e problema bo’ot, maibe hau fiar iha Timor –Leste sei iha komisaun nasional ida ne’ebe sei moinitoriza no halo relatorio implementasaun ba primeiru ministru,” nia optimista.
Alende ne’e, nia mos informa katak kada tinan OSM fo premiu ba ema individu no organizasaun ne’ebe fo kontribuisaun ba iha kontrolu tabaku iha sira nia nasaun.
Iha parte seluk Primeiru Ministru, Rui Maria de Araujo agradese ba rekonesementu ne’ebe OSM fo ba nia ba esforsu ne’ebe governu Timor –Leste halo hodi kontrolu tabaku iha tinan hirak ikus ne’e.
“Ida ne’e hanesan award ida ne’ebe hau haksolok fahe ho membrus VI governu constitutional ne’ebe ho antusiasmu supporta esforsu hodi koko no hapara uzus tabaku,” PM Araujo hateten.
“Hau mos haksolok atu fahe ho ami nia parseirus internasional ne’ebe servisu hamutuk ho ami hodi motiva ita nia komunidades atu hili moris ne’ebe saudavel.”
Premiu ne’e mos, nia dehan didika especial ba ema sira ne’ebe deside sira nia-aan sai husi abitua fuma no hapara fuma iha sira nia moris tomak.
Iha tinan 10 nia laran, nia dehan, hahu 2004 Parlamentu Nasional ratifika konvensaun kuadro kontrolu tabaku to’o 2015 governu konsege hamosu legislasaun ida hodi kontrolu tabaku iha Timor–Leste.
Nia informa, dekretu lei kontrolu tabaku hetan ona promulgasaun husi Prezidente da Republika iha fulan Junu liu ba no agora dadaun iha prosesu sosializasaun no sei implementa iha tempu badak.
Nia hatutan, lei ne’e sei bandu fuma iha fatin publiku no transporte publiku hodi protese ema ne’ebe la fuma husi sigaru suar, tanba la’os deit ema ne’ebe fuma mak hetan afetado maibe sira ne’ebe la fuma mos bele hetan moras.
“Ita fo informasaun ba ema hotu-hotu ne’ebe servisu iha transportes publiku atu labele fuma, se sira la kumpri sei foti medidas hasoru sira,” PM Araujo hateten.
Kona ba hasa’e folin tabaku, nia dehan governu halo hela estudu atu hasa’e folin tabaku iha merkadu.
Alende ne’e, nia mos preokupa ho tradisaun ou kultura Timor nian ne’ebe sempre look tabaku ba malu bainhira iha serimonia tradisaun ruma, presiza ema hotu nia kontribuisaun atu halo kampania eduaksaun.
Ida ne’e hanesan premiu rekonesementu ba dala rua nian husi OSM fo ba governu Timor-Leste iha area saude nian, iha tinan 2014 OSM entrega premiu ba Ministru Saude (agora eis), Sergio da Costa Lobo, kona ba eliminasaun malaria iha Timor-Leste.
Entretantu Koordenador Organizasaun Joventude Aliansa Kontrolu Tabaku, Mateus Lemos Soares, orgulhu tanba governu Timor–Leste iha ona seriedade atu kontrolu uzus tabaku iha Timor–Leste.
“Ami sente orgulho bo’ot kuandu governu iha ona seriadade atu halo kontrolu tabaku iha Timor,” nia orgulhu.
Nia dehan, orgaizasaun foinsa’e prontu atu servisu hamutuk ho governu no agensia internasional sira hodi kombate epidemia tabaku iha Timor –Leste liu husi kampanha edukasaun ba komunidades.
