Tuir membru Parlamentu Nasional nia hare katak inflasaun ne’ebe mosu iha rai laran (folin sasan sa’e), tanba kauza husi valor dolar (nilai tukar uang) ne’ebe sa’e maka’as.
Membru Komisaun C (finansas publika), Deputada Maria Adozinda Pires da Silva, hateten tuir audensia publika ne’ebe mak Komisaun C halo ho Ministeriu Finansas (MF), katak inflasaun nia kauza agora dadauk iha mai husi problema internal.
“Ita hamenus importasaun, signifika katak ita bele hamenus inflasaun iha rai laran,” Deputada Pires da Silva hateten, iha Parlamentu Nasional.
Tanba ne’e nia dehan, presiza hasa’e produsaun aihan iha rai laran, nune’e bele redus importasaun.
“Se kuandu ita nia agrikultura forte no mos setor privadu forte, ita bele halo kompetisaun,” Deputada husi bankada Frente-Mudansa ne’e dehan.
Aleinde ne’e nia dehan, kauza seluk husi inflasaun ida mak problema despezas publiku (hasa’e funsionariu publiku nia salariu).
Tanba ne’e, nia sujere ba governu, kuandu atu hasa’e Funsionariu Publiku sira nia salariu tenke hare ba produtividade.
Entretantu Deputada Virgina Ana Belo, sujere ba governu tenke kria akordu ida atu nune’e bele kontrola no intervensaun ba presu sasan iha merkadu.
“Ita hare realidade, loja bara-barak besik malu hela maibe presu la hanesan,” Deputada husi bankada Congresu Nasional Rekonstrusaun de Timor (CNRT) ne’e hateten.
Iha fatin hanesan Deputada Benvinda Catarina Rodrigues, afirma katak mosu inflasaun iha rai laran tanba sasan nain sira selu demora, sasan dala ruma iha portu Dili to’o semana ida ka rua.
“Kuandu sasan sira hatun tarde iha portu ba iha loja, otomatikamente folin sa’e maka’as,” Deputada husi bankada Frente-Mudansa (FM) ne’e dehan.
Nia dehan, folin sasan hanesan semente iha Indonezia baratu liu, maibe mai iha Timor folin sa’e maka’as.
“Iha Indonezia semente saku ida $2. 50 sentavus, maibe mai iha ita nia rai to’o iha distritu sira fa’an $10,00 to’o 11,00 dolar, politika ida ne’e ita persiza muda,” nia sujere.
Aleinde ne’e nia mos preokupa tanba folin produtu lokal iha rai laran sa’e maka’as iha merkadu.
Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmao, hateten governu konsege implementa inisiativas agrikulas lubun ida iha tinan hirak ba kotuk, hodi hadia infraestruturas, sistema irigasaun, fini, fertilizantes no ekipamentus inklui makinaria, nune’e bele aumenta produtividade.
Nia dehan, hanesan iha tinan 2012 produsaun batar no hare sa’e maka’as liu fali kompara ho tinan 2011 ninian.
“Nune’e,iha aumentu ba produsaun agrikula iha aihan balun, iha tinan 2012 produsaun sa’e besik toneladas 200.000, enkuantu iha 211 iha toneladas 100,000,” nia dehan.
PM Gusmao hateten, dadus hirak ne’e bazeia ba numerous husi fos importadu. Iha 2011 importasaun fos besik toneladas 100.000, maibe iha 2012 importa menus liu toneladas 40.000.
