Organizasaun Saude Mundial ejiji ba governu Timor-Leste atu kria lei ida hodi bandu publikasaun, promosaun inklui sponsor tabaku iha rai laran, ho nune’e mak bele redus numeru ema mate kauza husi fuma.
Diretór Organizasaun Mundial de Saúde Sudeste Aziátiku, Dr. Samlee Plianbangchan, katak tenke iha lei ka regulamentu ne’ebe forte, nune’e ema labele ho arbiru halo publikasaun sigaru tanba id ane’e fo influensia ba joven sira.
“Ita nia esforsu mak fokus ba prevene foin sa’e sira husi hahalok ka formas oi-oin tabaku nian, hanesan publikasaun, promosaun no sponsor tabaku. Implementa ka hametin liu tan regra hodi bandu fa’an tabaku ba labarik ki’ik sira,” dehan Doutor Samlee Plianbangchan, liu husi press release ne’ebe TDW asesu ba.
Nia hatutan katak, nudar nasaun ne’ebe ratifika ona Konvensaun Internasional Kontrola Tabaku, iha obrigasaun atu kumpri normas sira ne’ebe iha, liu -liu kria lei no regulamentu atu bandu publikasaun sira ne’ebe fo influensia negativu ba foinsa’e no labarik sira.
Nia dehan, Timor-Leste iha deit instrumentu legal ida hodi bandu televizaun no radio hodi halo publikasaun ba tabaku maibe la bandu formas publikasaun selu hanesan pamfletu no spanduk.
Bazeia ba survey ne’ebe hala’o husi Organizasaun Saude Mundial (WHO) foin dadauk, hatudu katak Timor-Leste iha númeru prevalénsia ema ne’ebe konsume tabaku aas iha rejiaun Sudeste Aziátiku nia laran ho presentajen 66% mane sira fuma sigaru, nune’e mos 25% konsume formas seluk.
Tuir estatistika WHO ne’ebe iha, hatutu katak ema miliaun mak mate kada tinan, tanba sofre moras ne’ebe kauza husi tabaku hanesan moras pulmaun, kankru, struk, kankru ibun, moras iha kakorok, kakorok talin, mii fatin, kabeen fatin (kelenjar ludah) no rins, liu-liu mane sira.
Alem de ne’e, iha mos ema 600,000 mak mate kada tinan, tanba simu tabaku suar husi ema ne’ebe fuma tabaku partikularmente perigu ba inan isin rua sira no labarik minoridade sira.
Entretantu, Prezidente Parlamentu Nasional, Deputadu Vicente Guterres , katak sira sei esforsu an atu konsulta ho juridiku sira hodi hare kestaun publisidade sira ne’e tanba Parlamentu Nasional ratifika ona konvensaun internasional kontrola tabaku.
“Atu hare dalan ne’ebe diak hodi proteje saude povu Timor-Leste,” Prezidente PN ne’e dehan.
Iha parte seluk Ministru Saude, Sergio da Costa Lobo, katak sira halo ona kordensaun ho Ministerio Komersio Industria no Ambiente, hodi hare ba kestaun ida ne’e maibeagora seidauk bele halo buat ida tanba laiha forsa legal atu hapara.
“Tanba ami laiha forsa legal atu obriga sira atu hapara publikasaun sira ne’e,” Ministru Lobo katak.
Enkuantu Ministru Komersio Industria no Ambiente, Antonio da Conçeicão, hateten sira foti ona sigaru 23 no LA ne’ebe espailha iha merkadu hodi ba halo teste nia kualidade.
Nia mos hatutan, katak durante ne’e nia laiha konesementu se mak kobra reseitas sira ne’e, maibe agora dadaun governu tenke kobra impostu husi komprador sigaru sira no hasa’e folin sigaru iha merkadu.
“Agora ne’e impostu tenke kobra husi komprador ne’ebe mak ba sosa sigaru ho rajaun rua ; ida atu kontribui reseita ba estadu, ida seluk hasae sigaru nia folin para labarik labele hola sigaru arbiru ba fuma,” Ministru Antonio dehan.
