Organizasaun sira servisu hodi sosializa informasaun kona ba trafiku humanu no relatorio balun hatudu katak Timor-Leste nudar nasaun ne’ebe sai fonte ba no mos sai fatin-destino ba faan ema ka obriga ema sai atan.
Iha relatorio hosi Departementu Estadu hosi Amerika naran Trafiku Ema 2004 nian, relata katak feto Timor faan hodi tama iha vida prostituisaun no mane obriga servisu no la selu.
Fundasuan Alola hanesan organizasaun ida ne’ebe servisu hodi sosializa informasaun kona ba trafiku nian no ajuda vitima sira iha Timor-Leste.
Programa HELP (Hapara Esplorasaun no Aprende atu Kondena) ne’ebe finansia husi Departementu US nia unidade anti trafiku servisu hamutuk ho Departementu Justisa no Solidaridade Sosial Timor nian.
“Tanba menus de informasaun iha komunidade no sosidade,” Jerente Interina Advokasia, Fatima Guterres hateten. “Ema lahatene saida mak trafiku no oinsa atu klasifika ida ne’e.”
Fundasaun Alola hala’o servisu kona ba kombate aktividades fa’an ema desde kedas iha tinan 2004, liu-liu hala’o kampanha hasa’e konesementu kona ba asuntu ne’e.
“Ami agora fo prioridade ba distritu tolu ne’ebe besik ho Indonezia mak Covalima, Maliana no Oe-Cusse,” Guterres hateten. “Ami bolu sira fronteiras.”
Iha relatoriu Trafiku Ema, deskobre katak Timor-Leste sai destinasaun ba ema atu halo trafiku internasional, liu-liu husi India, Singapore, Xina no Filipinas.
Iha tinan hirak liu ba, relatorio hato’o katak Timor-Leste iha Nivel 2, maibe tun tiha tan ba Tau Matan Nivel 2.
Tuir relatoriu, nasaun sira iha Lista Tau Matan hasoru “failansu atu fo evidensia kata sira hasa’e esforsu atu kombate formas hotu kona ba trafiku ema husi tinan hirak liu ba.”
Iha Lista Tau Matan nasaun sira ne’e sei hatun ba Nivel 3 se sira la hadia sira nia esforsu atu redus trafiku humanu.
Limitasaun bele hatuur ba nasaun sira iha Nivel 3 inklui “para finansiamentu ba partisipasaun iha programas edukasaun no interkambiu kultural,” Portavos Embaixada Estadu Unidus da Amerika (EUA) in Dili, Jennifer Baxter hateten.
“Sistema justisa forte liu no efektivu liu atu prevene trakifu iha future sei la bele hadia abuzu no trauma ne’ebe vitimas sira hetan,” nia dehan.
Liu-liu iha area nakonu ho kiak, ema trafiku-nain sira no ema-naok-ema nain sira lohi vitima sira ho promesas oportunidade barak iha rai liur.
Ho promesas kondisaun salariu ne’ebe diak, ida ne’e fasil ba ema “atu fo sira nia oan ba rai liur ou hetan servisu,” Koordenadora Justisa no Igualdade Fundasaun Alola, Elisita Roserio hateten.
“Ema fiar los bainhira malae sira mai no koko atu rekruta sira.”
Iha relatoriu ne’e relata mos, katak trafiku nain sira obriga labarik sira atu servisu ba sira hodi selu sira nia familia nia tusan.
Husi tinan 2006 to’o 2010, Organizasaun Internasional ba Migrasaun (IOM) nian hola parte mos iha esforsu Timoroan hasoru-trafiku.
Durante tempu ida ne’e, IOM hetan problema signifikativu ho ema husi nasaun seluk ne’ebe sai vitima ka ema fa’an hodi servisu iha Timor-Leste.
“Bainhira kontra-trafiku sei halo operasaun, hau haree katak governu iha regulasaun, maibe dalaruma sira ne’ebe implementa iha terenu ne’e mak laiha koordenasaun ho governu,” Porta voz IOM, Carlos Araujo hateten.
Iha relatoriu trafiku nian relata mo, katak “trafiku nain sira hadau tiha vitima sira nia pasaporte, no halo rotasaun vitima trafiku seksual tama sai nasaun fulan ba fulan balun.”
Assistante ba Projetu Irregular, Araujo hateten “ba ema hotu ne’ebe hakarak atu mai iha nasaun ida ne’e, klaru sira tenke iha dokumentus viajen nian no pasaportes.”
“Imigrasaun iha makina atu le passaporte no ami nia makina funsiona ho diak,” nia hateten.
“Maibe dalabarak ho trafiku humanu sira mai la liu husi aeroportu internasional. Sira mai liu husi fronteiras ilegal ne’ebe ema imigrasaun laiha.”
Tanba relatoria la halo ho regularidade no mos tanba trafikante sira ba heten akuzasaun, numero ema neebe faan ba eskravisaun la dun hatene lolos.
Maibe liu hosi estimasaun IOM nian tinan 2009, trabalhador konstrusaun besik 1000 no persentajen bo’ot husi 550 trabalhadores seksual komersial iha Dili hetan trakifu hodi tama ina rai laran.
Ba tinan 2013-2014, maske aprovasaun lejislasaun pendent husi Konselho Ministru, governu la investiga kazu kona ba ema ne’ebe sai vitima ba trafiku.
Ida ne’e tun husi tinan 2012 bainhira investiga ba ema nain tolu no nain ida mak kaer tiha.
“Ita sorte, tanba ita nia governu iha konesementu kona ba asuntu trafiku humanu,” Fundasaun Alola, Guterres hateten. “Iha Ministerio Solidaridade Sosial nia okos, iha orsamentu tinan-tinan espesifiku atu tulun vitimas trafiku umanu liu hosi uma-mahon.”
Relatorio ne’e mos hatoo katak areas balun presiza hadia: lei trafiku no prezensa policy nian ne’ebe mak maka’as iha sira nia le’et.
Fundasaun Alola koko atu fo informasaun atu hapara trafiku iha nia hun duni.
“Hau hakarak atu sublinha deit importansia husi kampanha ne’ebe mak ami hala’o,” Guteres dehan. “Importante katak, oras nee so governu deit mak halo rekrutamentu atu ema ba halo servisu iha rai liur.”
“Laiha tan institusaun seluk halo rekrutamentu atu ba’serviu iha liur,” nia dehan. “Ne’ebe labele fiar ema seluk.”
Ministru Justisa no mos Ministra Solidariedade Social la disponivel atu fo komentario durante tempu hakerek notisia nee.
