Presidente Komisaun Avaliasaun Impaktu Ambiental (KIA) ba projeitu drainagen Dili, António Lelo Taci hateten rezultado avaliasaun hatudu projetu drenagen iha kapital Dili ne’e kategoria projetu ho klasifikasaun A katak risku ambiental bo’ot, tanba ne’e presiza iha estudu klean kona ba impkatu ambiente no sosio cultural.

Presidente Komisaun Avaliasaun Impaktu Ambiental (KIA) ba projeitu drainagen Dili, António Lelo Taci hateten rezultado avaliasaun hatudu projetu drenagen iha kapital Dili ne’e kategoria projetu ho klasifikasaun A katak risku ambiental bo’ot.

Nia dehan, tuir lei lisensamentu ambiental no 5/2011 projetu iha kategoria tolu mak projeitu ho klasifikasaun A katak projetu bo’ot no risku impkatu ambiental bo’ot, projetu klasifikasaun B katak projetu impaktu mediu no klasifikasaun C mak projeitu sira ne’ebe ki’ik ho risku impaktu ambiental ki’ik.

“Projetu ida ne’e tama kategoria klasifikasaun A, entaun tuir dekretu lei lisensiamentu ambiental no 5/2011 katak presiza halo estudu detalho hodi hare impkatu husi komponente tolu hanesan fisiku, biotiku, no sosial cultural,” nia hateten hafoin partisipa iha enkontru aprezentasaun deklarasaun impkatu ambiental ba projetiu drenagen iha kapital Dili, iha salaun Hotel Novu Turismu Dili.

Nia dehan, kualker projetu fisiku hotu konserteja iha impaktu ambiental no sosio kultura nian hanesan mos projetu drenagen iha Dili laran sei fo impaktu makas mak sosio kultura nian tanba uma kain barak mak sei hetan afeta husi projeitu ida ne’e no ambiente nian mak poluisaun anin.

“Rekomendasaun ne’ebe ami fo mak ne’e se karik muda ita nia komunidade ruma ne’ebe afetado husi projeitu tenke muda ho dignu no impaktu ambiental nian mak poluisaun ar entaun tenke iha planu jestaun ne’ebe diak atu redus risku,” nia hatutan.

Entretantu, Diretur Geral Agua no Saneamentu iha Ministerio Obras Publika, Gustavo da Cruz hateten sira hetan rekomendasaun lubun ida husi komisaun avaliasaun ambiental hanesan rai rahun, segmentasaun no reasentamentu ba uma kain sira ne’ebe afetado.

Nia dehan, uma kain hamutuk nain 700 resin iha postu administrativu hat (4) iha munsipio Dili ne’e mak sei hetan afeta husi projetu drenagen refere no interministerial halo ona markamentu ba uma kain sira ne’e.

“Iha buat rua mak konsidera, ida reasentamentu katak governu prepara kondisoens depois muda familia afetado sira, no ida seluk indeminizasaun katak governu fo deit osan depois familia afetado sira buka fatin konstrui hela fatin. Situasaun ne’e governu tau hela notas atu hare solusaun ne’ebe diak liu ba familia afetado sira,” nia hateten.

Nia dehan, iha faze konsultasaun komunidade sira kopera ho diak no sira husu atu governu hare didiak sira nia kondisoens atu sira labele sai fali vitima ba dezenvolvimentu ne’ebe lao.

Nia hateten, drenagen ho 70 km ne’e sei harii intersektor rua, liu-liu ida iha parte Cristal nian leten atu lori bee ba mota Balide, no ida seluk iha parte Tuanalaran atu lori bee ba mota Maloa nian. No sei konstrui tan tunel ida iha parte Manleuana nian atu bele akumula bee soe ba mota Comoro hodi bele evita inundasaun iha kapital Dili.

Nia informa, planu kustu ba projetu ne’e $300 milhoens resin no kustu sira ne’e sei mai husi apoia Millennium Cooperation Change (MCC) kuaze $200 milhoens resin.

Iha parte seluk, embaixador Compact Development Team iha Timor-Leste, Constancio Pinto hateten MCC iha komitmentu atu ajuda estado Timor-Leste hodi hadia bee no saneamentu hodi evita inundasaun iha kapital Dili laran.

Nia dehan, akontese inundasaun tanba drenagen sira ladiak no konsekuensia husi ne’e mak hamosu moras hadae’et barak hanesan diareia, dengue, malaria no seluk tan.

“Problema ida ne’ebe MCC hakarak kontribui redus mak malnutrisaun ita nia labarik sira sofre stunting no fator kontribui ida mak bee moos,” nia hateten.